Debaty sejmoweXVIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie udostępniania przez sądy dziennikarzom akt spraw i informacji o nich

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Henryka Wujca z dnia 7 grudnia 2000 r. dotyczącą sprawy udostępniania przez sądy dziennikarzom akt spraw i informacji o nich, przekazaną ministrowi sprawiedliwości przy piśmie nr SPS-0202-5305/00, uprzejmie przedstawiam, co następuje.    1. W każdym z obu pytań przedstawionych przez pana posła Henryka Wujca zawarte są dwie kwestie: kwestia udostępniania dziennikarzom akt spraw sądowych oraz kwestia udzielania im informacji o przebiegu rozpoznawanych spraw.    Ta ostatnia kwestia nie budzi w praktyce wątpliwości, gdyż podstawowemu prawu dziennikarza, jakim jest prawo do informacji sformułowane w art. 11 Prawa prasowego, odpowiada obowiązek udzielania informacji ciążący na podmiotach wymienionych w art. 4 ust. 1 tego prawa. W sądach powszechnych (rejonowych, okręgowych i apelacyjnych) obowiązek udzielania informacji dziennikarzom spoczywa na prezesach jako kierownikach jednostek, które stosownie do art. 4 ust. 1 Prawa prasowego należy traktować jako organy państwowe.    Zasady oraz formy udzielania informacji dziennikarzom w sądach i w prokuraturach nie zostały dotychczas skodyfikowane. Jedynie przepisy regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych - rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 19 listopada 1987 r. (DzU nr 38, poz. 218, z późn. zm.) - przewidują powołanie w sądach rzeczników prasowych bez ścisłego określania ich kompetencji oraz form kontaktów przedstawicieli sądów z dziennikarzami.    Zgodnie ze wspomnianym regulaminem zadania związane ze współpracą sądu z prasą wykonuje prezes lub wiceprezes sądu albo wyznaczony sędzia. W sądach apelacyjnych i okręgowych działają rzecznicy prasowi powoływani przez prezesów tych sądów. W zakresie działalności prasowo-informacyjnej rzecznicy - w praktyce są to sędziowie - podlegają bezpośrednio prezesom. Przepis § 271 ust. 3 cytowanego regulaminu wskazuje, że obowiązki dotyczące współdziałania sądów z prasą określają odrębne przepisy, przez które należy rozumieć przede wszystkim Prawo prasowe. W praktyce rzecznicy poszczególnych sądów różnie ustalają formy kontaktów z prasą, jednak w żadnym z sądów - jak się wydaje - obowiązek udzielania informacji dziennikarzom o biegu spraw sądowych nie budził i nie budzi wątpliwości. Ograniczeniem w dostępie do informacji, a zarazem uzasadnioną podstawą jej odmowy może być jedynie fakt objęcia informacji tajemnicą państwową, służbową lub inną tajemnicą chronioną ustawą (ustawa z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (DzU nr 11, poz. 95, z późn. zm.) albo okoliczności uzasadniające ograniczenie lub wyłączenie jawności przez sąd.    2. Od prawa niekwestionowanego uzyskiwania informacji należy odróżnić kwestię udostępniania dziennikarzom do wglądu akt spraw sądowych. W świetle obowiązujących przepisów ustawowych sprawa ta budzi w praktyce szereg wątpliwości, zwłaszcza po wejściu w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (DzU nr 133, poz. 883, z późn. zm.), oraz wobec zdecydowanie negatywnego stanowiska w tej mierze zaprezentowanego przez generalnego inspektora ochrony danych osobowych panią minister Ewę Kuleszę na spotkaniu z rzecznikami prasowymi sądów i prokuratur w dniu 14 grudnia 2000 r.    Odmienny pogląd na tę kwestię wyraża środowisko dziennikarzy, motywując swe stanowisko tym, iż wielu redakcji nie stać na to, aby oddelegować dziennikarza do uczestniczenia we wszystkich, niekiedy wielogodzinnych posiedzeniach sądu. W takich wypadkach kwestia dostępu do akt sprawy ma istotne znaczenie dla wywiązania się z obowiązku dziennikarskiego.    Przepisy postępowania karnego i cywilnego odmiennie regulują kwestię udostępniania akt spraw dziennikarzom. W postępowaniu karnym w myśl art. 156 § 1 K.p.k. akta mogą być za zgodą prezesa sądu udostępniane osobom niebędącym stronami, obrońcami, pełnomocnikami i przedstawicielami ustawowymi. Tym samym akta te mogą być za zgodą prezesa sądu (praktycznie przewodniczącego wydziału lub sędziego przewodniczącego składu orzekającego w danej sprawie) udostępniane dziennikarzom.    W postępowaniu cywilnym stosownie do art. 9 K.p.c. akta udostępnia się stronom, które mogą je przeglądać i otrzymywać odpisy lub wyciągi. Na tej podstawie niekiedy w doktrynie wyrażany jest pogląd, że poza stronami i uczestnikami postępowania inne podmioty nie mają dostępu do akt spraw rozpoznawanych w procesie. Z drugiej strony prezentowane bywa stanowisko, że art. 9 K.p.c. nie może ograniczać ex lege dostępu dziennikarzy do akt spraw cywilnych, gdyż przyjęcie takiej generalnej zasady wydaje się pozostawać w sprzeczności z konstytucyjną zasadą wolności prasy oraz jawnością zewnętrzną postępowania sądowego. Podnoszony jest argument, że sprawy cywilne w aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej budzą zrozumiałe zainteresowanie opinii publicznej. Dziennikarz, chcąc rzetelnie przedstawić tej opinii konkretną sprawę, nie może czasem opierać się tylko na obserwacji przebiegu rozprawy, gdyż wiele istotnych okoliczności wynika z dokumentów, do których strony w swych wypowiedziach ustosunkowują się w sposób fragmentaryczny.    Z kolei art. 525 K.p.c. stanowi, że w postępowaniu nieprocesowym ˝akta sprawy są dostępne dla każdego, kto potrzebę ich przejrzenia dostatecznie usprawiedliwi˝ - i tu brak jednak odniesienia do tej dyspozycji w Prawie prasowym.    Taki stan prawny może nasuwać wątpliwości, czy brak wyraźnego zezwolenia na udostępnianie akt sprawy cywilnej toczącej się w procesie, nie stanowi luki w regulacji prawnej. Wątpliwości budzą też propozycje stosowania w drodze analogii zasad wyrażonych w przepisach postępowania karnego, tym bardziej, że art. 156 K.p.k. też nie nawiązuje expressis verbis do uprawnień przysługujących dziennikarzom.    W tym stanie rzeczy kierownictwo resortu sprawiedliwości nie sugerowało ani nie zalecało prezesom sądów wprowadzania generalnych zasad udostępniania lub nieudostępniania dziennikarzom do wglądu akt spraw sądowych, nie przesądzając jednocześnie, w jakich wypadkach (poza wypadkami przewidzianymi w ustawach) akta tych spraw nie mogą być udostępniane prasie do wglądu. Formalnoprawne przesłanki udostępniania akt innym osobom niż strony określa przepis § 102 powołanego wyżej regulaminu wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych, stanowiąc, że akta udostępniane mogą być po wykazaniu przez daną osobę tożsamości oraz uprawnień wynikających z przepisów prawa sądowego.    Odpowiadając na pytania pana posła Henryka Wujca, uprzejmie informuję, że prezesi sądów wszystkich szczebli:    1) znają spoczywające na nich obowiązki wynikające z Prawa prasowego w zakresie udzielania dziennikarzom informacji o przebiegu spraw sądowych i z obowiązków tych wywiązywali się jak dotąd w sposób prawidłowy,    2) w kwestii udostępniania dziennikarzom akt spraw sądowych minister sprawiedliwości nie może wychodzić poza upoważnienia ustawowe i ustalać generalnych dyrektyw w tej materii. Prawidłowe jest zatem pozostawienie podejmowania rozstrzygnięć w konkretnych sprawach w kompetencjach prezesów sądów (przewodniczących wydziałów, przewodniczących składów orzekających) w oparciu o obowiązujące przepisy procedur sądowych.    Kwestią otwartą w świetle obowiązującego prawa pozostaje potrzeba ewentualnego doprecyzowania przepisów Prawa prasowego poprzez wskazanie sytuacji uzasadniających odmowę udostępniania akt sprawy sądowej.    Sekretarz stanu    Janusz Niedziela    Warszawa, dnia 11 stycznia 2001 r.